Bu Makale Arş. Gör. Ahmet GÖKÇİMEN'in

"TÜRKMEN ATASÖZLERİNDE AT" adlı makalesinden alınmıştır.

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ
DERGİSİ . SAYI ( 2005)

TÜRKMEN ATASÖZLERİNDE AT

ÖZET

    Türk dünyasında  tek at  bayramı  olan Türkmenler, ata büyük değer verirler. Onu atasözleri ile birçok halk kültürü    malzemesine   yerleştirmişlerdir.  Bu  yazıda önce taranan kaynaklardan seçilen at konulu atasözleri hakkında  genel    bilgiler  verilmiştir,  ardından  tasnif ve açıklaması yapılmıştır. 

Anahtar Sözcükler: Türkmen, at, atasözü, halk kültürü

    ABSTRACT

     Turkmens, who have got  the only  “Horse  Bairam” in Turkish world, give a significiant  importance to the horses.   They  have  inserted  the  horse  to  their  folk culture by using  its name  in  many   proverbs. In  thisstudy,   firstly  a general  imformation  about  proverbs related to the horse is given, and then the classification and explenation of these proverbs are made.

Key Words: Turkmen, horse, proverbs, folk culture

            At, Türkmenlerin hayatında diğer Türk boylarında olduğu gibi büyük bir öneme sahiptir. Gerek günlük yaşamın kolaylaştırıcılığı, gerekse savaşlardaki fonksiyonu ile Türk’ün en sadık dostudur. Atın sosyal yaşamda oynadığı rol, halk kültürü kaynaklarının çoğunun önemli bir kahramanı olmasına sebep olmuştur. Birçok Türk destanı, efsanesi ve masalı ve atasözünün konusu ya at ya da atın başta yardım olmak üzere birçok fonksiyonudur.

            Türkmenistan’da atasözü derleme çalışmaları folklar çalışmaları içinde 1930’lu yılarda başlamıştır. Birçok Rus ve Türkmen folklorcusu atasözü derlemesi yapmıştır. Yapılan derlemelerini çoğu TCCR Mahtımgulı Dil ve Edebiyat Enstitüsü’nde saklanmıştır.1940’tan itibaren atasözü kitapları yayımlanır. İlk kitaplar, B. A. Garriyev, K. Osmanov(1940) ve B. A. Garrıyev(1949) “Türkmen Nakılları” adı ile  çıkar. Atasözü derlemeleri yapan belli başlı folklorcular ve kitaplarının basım tarihleri şöyledir: “ K. Berkeliyev(1961 1963); M. Sakali, G. Guliyeva, A. Guliyev, A. Annanurov(1963); A. Baymıradov(1989) ve J. İlyasov, B. Veliyev G. Gurbanov(1982)”[1] S. Kürenov ve M. Gümüş, adı geçen folklorcuların eserlerinden faydalanarak 1995’te “Türkçe Açılamalı Türkmen Atasözleri” kitabının neşrederler. Bu folklorcuların dışında büyük ve küçük hacimlerde Türkmenistan’da daha birçok atasözü kitabı basılmıştır. Hazırlanan Türkmen atasözleri sadece Türkmenistan coğrafyası Türkmenleri değil aynı zamanda bu coğrafya dışındaki Türkmenleri de içine almıştır. Örneğin kuzey Kafkaslardaki Stavropol Türkmenleri atasözleri bunların başında gelir. 1982’de B. Memmetyavoz gözetiminde “Stavropol Türkmenlerinin Nakılları” adı ile bir kitap yayımlanır. B. Mememtyazov atasözü çalışmalarına 1983’te neşrettiği Türkmen Nakılları ve Atalar Sözü ile devam eder. Ayrıca Türkmen folklor ürünlerin bir araya getirildiği birçok kaynakta atasözlerine de yer verilmiştir. Bunların başında B. A. Garrıyev- Gülalek:Türkmen Folklor Eserleri(1944), B. A. Garrıyev-Türkmen Halk Dörediciligi Boyunça Programmanın(1991), A. Baymıradov ve A Hocaguliyev-Türkmen Halk Dörediciliği ve Hrestomatiya I(1992) ve G. Karpovin- Türkmen Halk Dörediciligi gelir.

Türkmenler ata verdikleri değeri, tüm folklar ürünlerinde olduğu gibi atasözlerinde de ifade etmişlerdir. Hem Türk mitolojisinden hem de yaşamda üslendiği görevden gelen kutsiyeti onun atasözlerinde çok yer tutmasına neden olmuştur. Türkmen atasözleri üzerine hazırlanan kitaplar incelendiğinde atla ilgili birçok atasözüne rastlanabilir. Türkmen atasözlerinde at, genelde dostluk, vefa sadakat, sahibi ve diğer hayvanlarla olan ilişkisi, kader, kısmet, yalan, uyuşmazlık, uzuvları, türleri, eşyaları,  ticaret ve savaş temaları ile karşımıza çıkar. Bu özellikleri vasıtasıyla topluma yönlendirici mesajlar verir.

Türkmencede at ve türlerini adlandırmada, at ve tay kelimeleri ile birilikte, yabı (at), batyal (kısrak), bedev (Arap atı), bırag (burak), tulpar (su atı) ve gunan (iki üç yaşındaki tay) gibi isimler kullanılır. Türkmen atasözlerinde atla ilgili atasözleri “Gıratın Obrazı(1995)”, Türkçe Açıklamalı Türkmen Atasözleri(1995), Stavropol Türkmenlerinin Nakılları(1982),  “Türkmen Nakılları ve Atalar Sözi(1983)” ve “Türkmen Halk Dörediciligi Hrestomatiya Kitap I(1992)” adlı eserlerden alınmıştır. Atasözlerinin önce Türkmencesi sonra da Türkçe aktarması verilmiştir. Seçilen atasözleri yukarda belirtilen at ve türleri ile ilgili tüm adları kapsamaktadır ve birçoğu değerlendirilen kitaplarda mevcuttur. Tekrarı önlemek amacıyla en kapsamlı eser olan Gıratın Obrazı adlı kitaptaki atasözleri esas alınmış ve diğer kitaplar sadece Gıratın Obrazı’nda bulunmayan atasözleri için kullanılmıştır.

Atla İlgili Türkmen Atasözlerinin Genel Özellikleri:

1. Atla ilgili atasözleri ya tek cümle ya da iki ve üzeridir. Örnek: “At yerine eşek danma.”,  “Arabanı at sürmez, arpa sürer.”

2. İsim soylu yüklemi olan bazı atasözlerinin ekfiil yüklemleri düşmüştür. Örnekler: “At dostı, ata dostı.”, “At maksat, at murat.”

3. Uzun atasözleri çoğu kendi içinde hece, ses ve kelime tekrarı ile bir ahenk sergilemektedir. Örnek: “Er garrar, ar garramaz; at garrar, yol garramaz.”, “Bedev atlar semiz bolar, goç yigitler temiz bolar.”

4. Atasözlerinde genelde geniş zaman ile emir kipi olumlu ve olumsuz çekimleri, kullanılmıştır. Örnekler: “At toynagına at çıdar.”, “At mayırmadık seyis bolmaz.”,  “Gabımı alanından, yabımı al.”,  “Atını yeke çapma.”

5. İki ve daha fazla yargı bildiren bir kısım atasözlerinin genelde ikinci kez tekrar edilen yüklemi düşmüştür. Ör. “At depmez diyme, eşek gapmaz.” Bu örnekte görüleceği üzere “diyme” yani “deme” yüklemi ikinci cümlede düşmüştür.

6. Bazı atasözlerinin farklı söyleyişleri mevcuttur. Örnek: At gapmaz diyme, eşek depmez.”, “At depmez diyme, eşek gapmaz.” Görüleceği üzere iki atasözünde fiillerin yeri değiştirilerek farklı söyleyişler elde edilmiştir.

7. Atla ilgili çeşitli durumlar açıklanırken belli atasözlerinde nükte yapılmıştır. Özellikle ailesel konularda bu tercih edilmiştir. Örnek: “Atın yaman bolsa satıp gutularsın, ayalın yaman bolsa niçik gutularsın.”

Atla alakalı Türkmen atasözlerini tasnif etmek için Şükrü Elçin, Ömer Asım Aksoy, Pertev Naili Boratav ve Ali Öztürk’ün eserleri incelenmiştir. Bu eserlerde öne sürülen tasnifler, atasözlerindeki tüm konuları ele aldığından daha genel ve daha kapsamlıdır. Tek madde ya da isme yönelik değildir. Adı geçen araştırmacıların tasnifi dikkate alınınca at konusunda başlık sayısı artmaktadır ve birçok başlığa girebilecek atasözleri çıkmaktadır. Buna örnek olarak “Atta vefa da var, sefa da” atasözünü gösterebiliriz. Bu atasözünde atın çok yönlülüğü ön plana çıkarılmıştır. Fakat bunun yanı sıra vefa ve sefa vasfı da başlık olarak değerlendirilebilir. Yine “At alırsan, yorga yürüyüşlü al; hanım alırsan, akıl ile vakar, göz ile kaş al” atasözünü incelediğimizde hem evlik hem de at satın almada dikkat edilecek hususlara üzerinde durulmuş ve iki konuya dikkat çekilmiştir. Bu konular başlık sayısı artırmaktadır. İşte bu gibi durumlar göz önüne alınarak, genel konu tasnifi yerine sadece atla ilgili atasözlerini sınıflandıran daha özele inen ve ata mahsus durumları içine rahatlıkla alabilen yeni bir tasnif denemesi yapılmıştır. Tasnifte özellikle yargı sayısı ve mantık bağlantıları dikkate alınmıştır. Dolayısıyla konu tasnifinden faklı bir yöntem denenmiştir. Böylece daha az başlık kullanılarak, atla ilgili atasözleri bir araya getirilmiş ve konu karışıklığı önlenmiştir. Atasözleri temelde dört başlık olarak belirlenmiştir. Bu başlıklar içersine önce genel bilgiler sonra da başta “Gıratın Obrazı” olmak üzere adı geçen diğer belirlenen kitaplardan çıkan atasözleri yerleştirilmiştir. Tasnif şu başlılardan oluşur:

I. Tek yargı içeren atasözleri

II. Çift yargı içeren atasözleri

III. Sebep-sonuç nitelikli atasözleri

IV. Mukayese içeren atasözleri

I. Tek Yargı İçeren Atasözleri:

            Atla ilgili tek yargı içeren atasözleri, genellikle geniş zaman ve emir kipi kullanılarak atın tek bir özelliğini öne çıkarırlar. Kısa, anlaşılır ve yalındırlar. Bu atasözlerin başlıca temalar: at ve sahibi, atın dostluğu, fonksiyonları ve kıymetidir.

1.      Arkalı (at) daga kişner. ( Arkalı at dağa kişner.)

2.      At adamın ganatı.(At adamın kanadı.)

3.      Arkalı atın arkasından mün at suv içer. (Arkalı atın arkasından bin at su içer.)

4.      At “basman” diyen yerine mün basar. (At basmam dediği yere bin basar)

5.      At gılıgına, eyesi yetik. (At kılığını sahibi bilir.)

6.      At dostı, ata dostı. (At dostu ata dostudur.)

7.      At yerine eşek danma. (At yerine eşek bağlama.)

8.      At yok yerinde, eşek-de at. (At olamayan yerde eşek de attır)

9.      At iymeyen acı ottan ne peyda. (Atın yemediği acı ottan ne fayda olur.)

10.  At kovyançan otlar. (At kovana değin otlar.)

11.  At mayırmadık seyis bolmaz. (At sakatlamadık seyis olmaz.)

12.  At toynagına at çıdar. (At toynağına at dayanır.)

13.  At saklamak- han saklamak. (At saklamak, han saklamaktır.)

14.  At üstüne müneni tanar. (At üstüne bineni tanır.)

15.  At ızına tay basar. (At izine tay basar.)

16.  At eyesini basmaz. (At sahibini çiğnemez.)

17.  Atasız oglan atsız oglan. (Atasız oğlan, atsız oğlandır.)

18.  Atdan düşüp eşege münme. (Attan inip eşeğe binme.)

19.  Atdır yigidin yoldaşı. (At yiğidin yoldaşıdır.)

20.  Atlının pıyadadan ne habarı. (Atlının piyadeden ne haberi olur.)

21.  Atsız sahı, gılıçsız batır. (Atsız cömert, kılıçsız kahramandır.)

22.  Atı yogun adı yok. (Atı yoğun adı yok.)

23.  Atı saklamak dövlet. (At saklamak devlettir.)

24.  Atım atasını tapar. (Atım atasını bulur.)

25.  Atın oka salmaz çemeli batır. (İhtiyatlı kahraman atını oka bırakmaz.)

26.  Atın atası arpa. (Atın atası arpadır.)

27.  Atını yeke çapma. (Atını tek koşturma.)

28.  Bagşı bilen yagşı atın belli bayragı bolmaz. (Bahşı ile iyi atın ödülü belli olmaz.)

29.  Balıkçının atı suvsuzlıkdan öler. (Balıkçının atı susuzluktan ölür.)

30.  Batan güzerine at barmaz. (Batanın üzerine at varmaz.)

31.  Bedev gidişde belli. (At gidişinden bellidir.)

32.  Gabımı alanından, yabımı al. (Kabımı almaktansa, atımı al.)

33.  Gızlı öye kırk at baglanar. (Kızı olan eve,kır at bağlanır.)

34.  Yetim oglana yogalan tay, inci berer. (Yetim oğlana kaybolan tay, inci verir.)

35.  Yorga yabı, özüni gamçılatmaz. (Yorga at kendini kamçılatmaz.)

36.  Nebelet Baytalçan sargısını sıpalamaz. (Soyu belli olamayan kısrağın sağrısını okşama.)

37.  Satılan at, yörgür. (Satılan at hızlı yürür.)

38.  Söveş güni agta münme. (Savaş günü iğdiş edilmiş ata binme.)

39.  İki goyun- bir at. (İki koyun bir attır.)

40.  Yigidin görki at- yarag. (Yiğidin şanı at ve silahtır.)

41.  Kebir dost ya ata aşık ya sırata. (Bazı dostlar ya ata âşıktır ya da surete.)

42.  Haşan(yalta) at yigidi hor eder. (Tembel at yiğidi hor eder.)

43.  Ersiz heley, uyansız at. (Ersiz kadın, başlıksız at gibidir.) [2]

44.  At öz ayagın altında aksamasın. (At ayağının altında aksamasın.) [3]

45.  At agınan yerde toy bolar. (At kişneyen yerde toy olur.)

46.  At meydanında, eşek anırmaz. (At meydanında eşek anırmaz.)

47.  Atı barın, ganatı bar. (Atı olanın kanadı olur.)

48.  Batyal tayını depmez. (Kısrak, tayını tepmez.) [4]

II. Çift Yargı İçeren Atasözleri:

            Atla ilgili çift yargı içeren atasözleri, ne sebep- sonuç ne de mukayese bağlamında bir yargıya sahiptirler. Onlar, genellikle iki tavsiye, iki emir ve ya iki durum bildiren atasözleridir. Bunların temaları çoğunlukla at –kız ya da kadın, at-sahibi ya da seyis, at-diğer hayvanlar, at- kader ya da kısmet vb.

1.      Arabanı at sürmez, arpa sürer. (Arabayı at sürmez, arpa sürer.)

2.      Andızlın atı ölmez. (Andızlının atı ölmez.)

3.      Akıllının atı armaz, donı tozmaz. (Akıllının atı yaşlanmaz, giysisi eskimez.)

4.      Bir zovala aş bişirdim, mihmanı attan düşürdüm. (Bir zavallıya aş pişirdim, misafiri attan indirdim.)

5.      At aylanar, gazıgında durar. (At dönüp dolaşıp kazığında durur.)

6.      At alma, abray al. (At alma, şeref al.)

7.      At armaz, gövün arar. (Ay yorulmaz, gönül yorulur.)

8.      At ayagı gitgir, ozan dili ötgür. (Atın ayağı gidicidir, ozanın dili ötücüdür.)

9.      At gapmaz diyme, eşek depmez. (At ısırmaz deme, eşek tepmez.)

10.  At gitti, örküni-de ekitdi. (At gitti, bağını da götürdü.)

11.  At görse müncek, suv görse içcek. (At görse binecek, su görse içecektir.)

12.  At gıran ala baytal, at depişigine at çıdar. (At öldüren ala kısrak, at tekmesine at dayanır.)

13.  At depmez diyme, eşek gapmaz. (At tepemez deme, eşek ısırmaz.)

14.  At yürümez, bagt yüvrer. (At koşmaz, baht koşar.)

15.  At kişneşip, adam sözleşip. (At kişneyerek, adam konuşarak anlaşır.)

16.  At maksat, at mırat. (At maksat, at murat.)

17.  At ogurla halal, ot ogurla haram. (At çalmak helal, ot çalmak haramdır.)

18.  At çapmaz, bagt çapar. (At koşmaz, baht koşar.)

19.  Ata başga atdan düşmez, ene başga hal soraşmaz. (Ata başka attan inmez, ana başka hal sormaz.)

20.  Ata dost yalı seret-de düşman yalı mün. (Atı dost gibi bak, düşman gibi bin.)

21.  Ata seyis bol, şikese seyik. (Ata seyis ol, sakata dayanak.)

22.  Atan barka dost gazan, atın barka yol. (Atan varken dost kazan, atın varken yol.)

23.  Atda ayak bolsun, yerde gayrat. (Atta ayak olsun yerde gayret.)

24.  Atda vepa-da bar, sapa-da. (Atta vefa da var, sefa da.)

25.  Atı ot bilen tut, guşı et bilen. (Atı at ile tut, kuşu et ile.)

26.  Atın ahırı boş bolmasın, heleyin saçagı. (Atın ahırı boş olmasın, kadının sofra örtüsü.)

27.  Atın ızından geçme, itin önünden. (Atın arkasından geçme, itin önünden.)

28.  Atın yaşdır, yolun daştır. (Atın gençtir, yolun uzaktır.)

29.  Batır atı bilen batır, at batırı bilen at. (Kahraman atı ile kahraman, at kahramanı ile at.)

30.  Bedev atlar semiz bolar, goç yigitler temiz bolar. (Arap atları semiz olur, koçyiğitler temiz olur.)

31.  Gabımın tapdıgı, yabımın çapdıgı. (Kabımın bulduğu, atımın koştuğu.)

32.  Guş ganatı, yigit atı bilen. (Kuş kanadı ile yiğit atı.)

33.  Guş ganatından kirey islemez, at toynagından. (Kuş kanadından kira istemez, at toynağından.)

34.  Dogan bilen sovdalaşma, dost bilen at goşma. (Kardeş ile ticaret yapma, dost ile at koşma.)

35.  Dul gözi bilen ayal alma, pıyada gözi bilen at. (Dul gözü ile hanım alma, piyade gözü ile at.)

36.  Yeke atdan tozan çıkmaz, yeke çapan at yüvrük. (Tek attan toz kalkmaz, tek koşan at gider.)

37.  Cellata at ınanma, bimaya maşgala. (Cellata atını güvenme, mayasıza aileni.)

38.  Orta yolda atın durmasın, orta yaşta hatının ölmesin. (Orta yolda atın durması, orta yaşta hanımın ölmesin.)

39.  Pıyadanın atı nan, yüreginin kuvvatı nan. (Yayanın atı ekmek, yüreğinin kuvveti ekmek.)

40.  Tayı magta, at mün. (Tayı öv, ata bin.)

41.  İlki öyini beze, sonam atını beze. (Önce evini beze, sonra atını.)

42.  Yigide gırat, gıza-da sırat. (Yiğide kırat, kıza da suret, güzellik lazım.)

43.  Yigidin mıradı attdır, at saklamak dövletdir. (Yiğidin muradı attır, at saklamak devlettir.)

44.  Yigit yüregi gin gerek, bedev ata sın gerek. ( Yiğidin yüreği geniş gerek, Arap atını seyretmek gerek.)

45.  Yüzden yüvrük çıkar, münden tulpar. (Yüz attan hızlı koşan at çıkar, bin attan su atı.)

46.  Tayım göbegini görmersin, mollan tabagını. (Tayım göbeğini görmesin, molla tabağını.)

47.  Hora gayın diyerler, semize tulpar. (Zayıfa tazı derler, semize su atı.)

48.  Ertir tur atanı gör, atandan son atını. (Sabah önce atanı gör sonra atını.)

49.  Eşegi işe, atı toya. (Eşeği işe atı toya koş.)[5]

50.  At eyerden gaçar, gul bayardan. (At eyerden kaçar, kul efendiden.)

51.  At alma, eger al. (At alma, eyer al.)

52.  Atım çaman bolsa-da üstü aman. (Atım uyuşuk olsa da üstü esendir.)[6]

53.  Arrık ata agır, gamçı yük. (Zayıf ata ağırlık ve kamçı yüktür.)

54.  Yabın al bolmasın, bizin- çal. (Atın al olmasın bezin gri.)[7]

III. Sebep- Sonuç Nitelikli Atasözleri:

Atla ilgili sebep- sonuç bildiren atasözleri, bir durum veya bir olayı sebep sonuç ekseninde bildirirler ve karşılaşılacak sonuçları da son derece çarpıcı örneklerle gösterirler. Atla ilgili bir sebep- sonuç çıkarımı yapılırken bezen mukayeseden de faydalanılır. Bu atasözlerinde öne çıkan bazı temalar şunlardır: atın ölümü ya da satımı, kader kısmet yönü, kahramanlığı, dostluğu, diğer hayvanlar ve sahibi ile ilgili davranışların sebep ve sonuçları.

1.      Avçı görmese, it görer; it görmese at görer. (Avı görmese, it görür; it görmese, at görür.)

2.      Adam namartlasa, atı da ayagını yitirer. (Adam namertlik etse atı da ayağını yitirir.)

3.      Acıgıp iysen bala döner, yadap münsen bıraga. (Acıkıp yesen bala döner, yorulup binsen burağa benzer.)

4.      At arık bolsa-da eşekden artık. (At zayıf olsa da eşekten yeğdir.)

5.      At depişer, arasında eşek öler. (At tepişir, arada eşek ölür.)

6.      At yörer, çan galar; yigit öler hen galar. (At ölür toz kalkar; yiğit ölür ezgi kalkar.)

7.      At garrar meydan garramaz, yigit garrar hennam garramaz. (At yaşlanır meydan yaşlanmaz, Yiğit yaşlanır hayat yaşlanmaz.)

8.      At köyenden at köysün. (At yitirenden, at yitsin.)

9.      At münmedik at münse; çapa-çapa öldürer; don geymedik don geyse, kaka-kaka tozdurar. (At binmeyen at binse, koştura koştura öldürür; elbise giymedik elbise giyse, çırpa çırpa eskitir.)

10.  At öldi, nökerin ne gamına; nöker öldi, hanın ne gamına. (At öldü, muhafızın ne umurunda; muhafız öldü, hanın ne umurunda.)

11.  At ölse it şatlanar, bay ölse molla. (At ölse it sevinir, zengin ölse molla.)

12.  At satsan, obana geneş. (At satarsan, obana danış.)

13.  Mıhman gelse, atını tut; atını tutmasan, itini tut. (Misafir gelirse atını tut, atını tutmazsan itini tut.)

14.  At eyerden dınmasa, eyer atdan dınmaz. (At eyerden kurtulmasa, eyer attan kurtulmaz.)

15.  Ata çıkan alıs görer. (Ata binen yüksekten görür.)

16.  Atda ayak bolsa, özge sın bolmaz. (Atta ayak olsa, başka seyirlik şeye gerek yok.)

17.  Atı yatırıp aybın gizlerler, atı yatırıp aybın gözlerler. (At yatırıp ayıbını gizlerler, atı yatırıp ayıbın gözlerler.)

18.  Atım atım diysen at bolar. (Atım atım desen atın olur.)

19.  Atım bar ganatım bar, atım bar ne gamım bar. (Atım var kanadım var, atım var ne gamım var.)

20.  Atım bar bagtım bar, atım bar kuvvatım bar, düyem bar dünyem bar. (Atım var bahtım var, atım var kuvvetim var, devem var dünyam var.)

21.  Atın arık bolsa bir çap, odunın az bolsa iki çap. (Atın zayıf olsa bir koştur, odunun az olsa iki kes.)

22.  Atın ölümi itin toyı. (Atın ölümü, itin toyu.)

23.  Atın yaman bolsa armanın gider, ayalın yaman bolsa mıhmanın. (Atın kötü olsa rahatın kaçar, hanımın kötü olsa misafirin.)

24.  Batyal hokranmasa, at kişnemez. (Kısrak kişnemese, at kişnemez.)

25.  Bir yagşıdan yaman dogrı diyse ınanma, bir gün eder atlıgını; bir yamandan  yagşı  dogrı diyse ınanma. (Bir iyiden kötü doğru desen inanma, bir kötüden iyi doğru desen inanma.)

26.  Garındaşın yamanlanın cezasını il bere, ulagını yamanlanın cesasını yol berer. (Kardeşin kötülük etse cezasını halk verir, atın kötülük etse yol verir.)

27.  Gızıl at suva batmaz, depegenden daşrak. (Kızıl at suya batmaz tepesinden aşsa da.)

28.  Malım iki bolsa, biri at bolsun. (Malım iki olsa, biri at olsun.)

29.  Ogul ata menzemese, gapıda at kişnemez; gız ene menzemese, töre düşek yazılmaz. (Oğul ataya benzemezse, kapıda at kişnemez; kız anaya benzemezse, evin başköşesine döşek serilmez.)

30.  Ozsa-da, akıldaşımın atı ozsun. (Öne geçecekse de akıldaşımın atı geçsin.)

31.  Öküz eker, at iyer. (Öküz eker, at yer.)

32.  Seyis görmedik bedev, yolda çamanlık tapar. (Seyis görmeyen Arap atı, yolda tembellik eder.)

33.  Tay dogmanka, seyis türesin. (Tay doğmadan seyis türesin.)

34.  İymli at armaz, ayavlı don tozmaz. (Yiyimli at yaşlanmaz, özenle korunan elbise tozlanmaz.)

35.  İt içen suvdan, at içmez. (İtin içtiği sudan, at içmez.)

36.  Kömelek iyen estiremez, eşek münen astıramaz. (Mantar yiyen yorulmaz, eşek binen yayan kalmaz.)

37.  Mıhman gelse ona sövüş soyarlar, at garrasa onu hövre goyarlar. (Misafir gelse ona sövüş pişirirler, at yaşlansa onu damızlık yaparlar.)

38.  Tayım gitdi, hayım gitdi. (Tayım gitti, takatim gitti.)

39.  Urma atını, yitirsin dostunı. (Vurma atını, yitirirsin dostunu.)

40.  Husıda at sovgat etsen, dişini sanarmış. (Hasetçiye at hediye etsen, dişini sayarmış.)

41.  Er garrar, ar garramaz; at garrar, yol garramaz. (Er yaşlanır, ar yaşlanmaz; at yaşlanır yol yaşlanmaz.)[8]

42.  Atı dövek garrıdar, yigidi orak. (Atı dibek yaşlandırır, yiğidi orak.)[9]

43.  Atın ayagına nal ursan, eşek ayagını göter. (At ayağına nal vurulsa, eşek ayağını kaldırır.)

44.  Tayı at edyençe, eyesi it bolar. (Tayı at edinceye dek, sahibi it olur.)

45.  Yabını gaygıran, yaga düşer. (Atına acıyan düşmanın eline düşer.)[10]

IV. Mukayese İçerikli Atasözleri:

            Atla ilgili mukayese bildiren atasözlerinde iki ve ya daha fazla durum ya da olay ele alınır. Mukayese yapılırken ya olumlu özellikler ya da zıtlıklar ortaya konur. Bunlarda çoğunlukla at- kadın ya da kız, at- diğer hayvanlar, at- alış veriş, at-namus, at-kısmet, at- dostluk, at-yardım ve at- iyilik ve ya kötülük konuları ön plandadır.

1.      Adam aşda belli, at daşda. (Adam aşta belli, at dışarıda)

2.      At aylanıp gazıgını tanar, suv aylanıp yarıgını. (At dolaşıp kazığını tanır, su dolaşıp yarığını.)

3.      At algıdar, deve bergidar. (At alıcıdır, deve verecekli.)

4.      At alsan, yorga bilen yöriş al; ayal alsan, akıl bilen huş al, göz bilen gaş al. (At alırsan, yorga yürüyüşlü al; hanım alırsan, akıl ile vakar, göz ile kaş al.)

5.      At arzan-da tay gımmat, gız arzan-da dul gımmat. (At ucuzlayınca, tay kıymetli; kız ucuzlayınca dul.)

6.      At ayagından semrer, adam gulagından. (At ayağından şişmanlar, adam kulağından.)

7.      At ayagından aşagına garar, deve alıslıga.  (At ayağının altına bakar, deve uzağa.)

8.      Assa basan atdan ozar, yüvrüp yören yaydan galar.  (Aşağı basan atsız kalır, koşup yürüyen yaya kalır.)

9.      At aylıgını gözler, deve yıllıgını, eşek ayagının aşagını. (At aylığını gözler, deve yıllığını, eşek ayağının altını.)

10.  At alma, övzar al; ayal alma, hossar al. (At alma, eşya al;  kadın alma, akraba al.)

11.  At alsan gunan al, deve alsan inen al. (At alırsan tay al, deve alırsan buğra al.)

12.  At arrıklıkda (belli), gız garıplıkda. (At zayıflayınca belli, kız fakir kalınca bellidir.)

13.  At gadırını münen biler, ok gadırını atan. (At kadrini binen bilir, ok kadrini atan.)

14.  At gadırını münen biler, yurt gadırını göçen. (At kadrini binen bilir yurt kadrini göçen.)

15.  At gılıgından iymini artdır, gız gılıgından galınını. (At gibi yiyeceğini artır, kız gibi naz ederek değerini artır.)

16.  At yigide-ganat, halı-gıza. (At yiğide kanat, halı kıza.)

17.  At yigidin yüregi, halı gızın yüregi. (At yiğidin yüreği, halı kızın yüreği.)

18.  At otunı gorasın, ayal mertebesini. (At otunu korusun, kadın mertebesini.)

19.  At rısgı alnında, er rısgı yolunda. (At rızkı alnında, er rızkı yolunda.)

20.  At tapyançan eşek sakla, düye tapyançan köşek.  (At buluncaya kadar eşek barındır, deve buluncaya kadar deve yavrusu barındır.)

21.  At ürken yerinden, er korkan yerinden. (At ürktüğü yerden, er korktuğu yerden kaçar.)

22.  At yalı bilen obadan, zenan saçı bilen. (At yelesi ile güzel, kadın saçı ile.)

23.  Ata gerim gerek, yigide dost. (Ata geniş adım gerek, yiğide dost.)

24.  Atlın-a pıyadadan, dokunam açdan habarı yok. (Atlının piyadeden, tokun açtan haberi yok.)

25.  Atı yarış öldür, eri namıs. (Atı yarış öldürür, eri namus.)

26.  Atın keselini sakız açar, gızın keselini gopuz. (Atın hastalığını sakız giderir kızın hastalığını kopuz.)

27.  Atın horanı tanrının bereni, ayalın horanı tanrının uranı. (Atın hamı tanrının verdiği, kadının kâmil olmayanı tanrının vurduğu.)

28.  Atın yaman bolsa satıp gutularsın, ayalın yaman bolsa niçik gutularsın. (Atın kötü olsa satıp kurtulursun, hanımın kötü olsa nasıl kurtulursun.)

29.  Batyal dövekde semrer, molla yasda. (At dibekte şişmanlar, molla yasta.)

30.  Bedev atlar yola sıgmaz, betha ayal işe. (Arap atlar yola sığmaz, kadın işe.)

31.  Bedevi tanarlar cul içinde, gövheri tanarlar kül içinde. (Arap atını tanırlar çul içinde, cevheri tanırlar kül içinde.)

32.  Gabun gabugundan tanarlar, bedev söbüginden. (Kavunu kabuğundan tanırlar, Arap atını tabanından.)

33.  Dil yüvrügi başa deger, at yüvrügi daşa. (Dil başa değer, at taşa değer.)

34.  Oglı eklen tanar, atı saklan. (Evladı büyütün tanır, atı besleyen.)

35.  Ömrinde iki gün galsa at bol, yeke gün galsa ayal. (Ömründe iki gün kalsa at ol, bir gün kalsa kadın.)

36.  Parh atda, adamda daşda bellidir; gözelik nışanı, göz bilen gaşda bellidir. (Fark atta ve adamda dışta bellidir; güzellik nişanı, gözile kaşta bellidir.)

37.  İtinki hamır, atınkı iym, goynunkı sürüm. (İtinki hamur, atınki yiyim, koyununki sürüm.)

38.  Tekeliklinin gadırını pesi bilmez, at biler; yagşı yigidin gadırını yakını bilmez, yat biler. (Tekerleklinin kıymetini yerdeki bilmez, at bilir; koç yiğidin kıymetini yakını bilmez el bilir.)

39.  Uzak yol atı sınar, agır gün eri. (Uzak yol atı sınar, çetin gün eri.)

40.  Er dogan yerine, at doyan yerine. (Er doğduğu yere, at doyduğu yere gider.)

41.  Yabının gerimi bolmaz, mollanın berimi. (Atın adım uzunluğu olmaz, mollanın cömertliği.)

42.  Yagşı at önüni gözler, yagşı yigit sonunı. (İyi at önünü gözler, İyi yiğit sonunu.)[11]

43.  Yagşı ata bir gamçı, yaman ata mün.  (İyi ata bir kamçı, kötü ata bin.)

44.  Yagşı ayal yagşı at, gülmezden ön güldürer; yaman ayal yaman at, ölmezden ön öldürer. (İyi kadın iyi at, gülmeden önce güldürür; kötü kadın kötü at, ölmeden önce öldürür.)[12]  

45.  At basışından belli, er bakışında. (At basışından belli, er bakışından.)

46.  Atdan adag bolmaz, düyeden toy. (Attan adak olmaz, deveden toy.)

47.  Atın adı ulı, düyenin- dabanı. (Atın adı ulu, devenin tabanı.)

48.  Tay azgını yorga bolar, er azgını- molla. (Tay azgını yorga olur, er azgını molla.)[13]

Açıklamalı Atasözü Örnekleri:

1. Tek yargı içeren arasözleri:

At dostı, ata dostı. (At dostu ata dostudur.) Türkmenler dedeye “ata” derler. Atı ile dostluğu ata(dede) ile olan dostluğa benzetmektedir. Bu atasözü hem at hem de ata dostluğunu kıymetini bildirmektedir. Ata dostluğunu en değerli dostluk olarak gösteren atasözünde atını horlamamak, ona değer vermek ve onunla bir dost gibi olmak ön plana çıkmaktadır.

Atı saklamak dövlet. (At saklamak devlettir.) At beslemek devlet sahibi olmak gibidir. Bu atasözü atın kıymetini ve saklanmasının önemini ifade etmektedir. Devlet içinde olmak ne kadar bahtiyarlıksa, at beslemek ve onu bulundurmakta aynıdır.

2. Çift yargı içeren atasözleri:

İlki öyini beze, sonam atını beze. (Önce evini beze, sonra atını.) Türkmen’in yaşamında ilk önce evin ardında da atın geldiği belirtilmektedir. Bu iki iş sıralamasında eve verilen önemi müteakip, hem kazanç hem de yardım sağlamakla evin ve sahibinin birçok işini gören at sırayı almaktadır. Bu sebepten ötürü evin bezenmesi bitince en büyük yardımcının düzenlenmesi, beslenmesi ve bezenmesi öne çıkmaktadır. Çünkü atın evden sonra hazır bulunması günlük yaşamda karşılaşılacak durumların çözülmesine destek olacaktır.

Yigide gırat, gıza-da sırat. (Yiğide kırat, kıza da suret, güzellik lazım.) Yiğide övgü kaynağı attır kıza ise güzelliktir. Türkmenlerde erkek atıyla kız ise güzelliğiyle değerlendirilir. Birçok Türkmen destanı bu durumu anlatmaktadır. Bu bağlamda Köroğlu destanının Türkmen varyantında Köroğlu’nun gururu kıratı ve güzeller güzeli eşini ele alabiliriz.  Eşi Ağayunus Peri olağanüstü güzelliğe sahip bir peridir ve Atı da su atının neslindendir. Bu atasözünde yiğit ve kız için anlatılan iki övünç kaynağı Köroğlu’nda mevcuttur.

3.  Sebep- sonuç nitelikli atasözleri:

Adam namartlasa, atı da ayagını yitirer. (Adam namertlik etse atı da ayağını yitirir.) Türkmen’in en yakın dostu olan at, sahibi ile ilgili birçok durumla alakadardır. Böylesi bir durumu ifade eden bu atasözü insanın namertlik etmesi halinde atının da bir zarar göreceğini anlatmaktadır. At ile insan arasındaki sıkı ilişki sadece olumlu durumlarda ortaya çıkmaz, olumsuz ve kötü durumları da içine alır. Bu yüzden at sahibi sadece kendine zarar gelmemesi için değil aynı zaman da atını da düşünerek namertlikten kaçınmalıdır.

At münmedik at münse; çapa-çapa öldürer; don geymedik don geyse, kaka-kaka tozdurar. (At binmeyen at binse, koştura koştura öldürürü; elbise giymedik elbise giyse, çırpa çırpa eskitir.) Bu atasözünde iki tip insan sebep sonuç neticesinde karşılaştırılmakta ve görgüsüzlük ifade edilmektedir. At binmeyen birinin at bindiğinde koşturma usulünü bilmemesinden onu öldürmesi, elbise(don) giymeyenin de onu taşımayı bilmemesinden yıpratması anlatılmaktadır.

4. Mukayese içerikli atasözleri:

At gadırını münen biler, yurt gadırını göçen. (At kadrini binen bilir, yurt kadrini göçen.) Kıymet bilmek önemli bir erdemdir. Fakat bu erdemi yaşamayan bilmez. Bu atasözü yakın zaman kadar göçebe yaşayan Türkmenler için tecrübe edilmiş iki durumu ortaya koymaktadır. Birincisi at kıymeti, ikincisi vatan kıymetidir. Bu iki değeri de tecrübe etmiş iki insan grubu ile delilendirmektedir. Buradaki at ve yurt kıyaslaması son derce çarpıcıdır. Çünkü birçok insan göç yaşamıştır. Dolayısıyla verilmek istenen mesaj tam anlamıyla anlaşılmış olur.

At yigide-ganat, halı-gıza. (At yiğide kanat, halı kıza.) Bu atasözü iki önemli nişanı göstermektedir. Bir erkek için atın fonsiyonu ne ise kız için de halının öyledir. Erkek, atla büyür ve birçok işini ve hünerini onunla gerçekleştirir. Kız da halı ile yeteneğini gösterir ve duygularını ifade eder. Bu yüzden Türkmenler atı ve halıyı kanada benzeterek erkek ve kıza atfetmiştir. Bu iki nişan Türkmenler için o kadar büyük bir öneme sahiptir ki Nisan ayını son pazarı at bayramı, mayıs’ın son azarı da halı bayramı olarak kutlanır.

Halk kültürünün önemli bir belgesi olan atasözleri zaman içinde ortaya çıkan tecrübelerin yansımalarını dışa vurur. Türkmenler, yukarıdaki sınıflandırılın metinlerde görüleceği üzere atla alakalı hayatlarına ait birçok tecrübeyi atasözleriyle somutlaştırmışlardır. Atın güzelliği, çevikliği, organları, türleri başta olmak üzere birçok fonksiyonu bu atasözlerinin temalarını oluşturur. Bu atasözleri incelendiğinde Türkmen’in at sevgisi, milli ruhu, atla insanları kıyaslaması, çeşitli durumları değerlendirmesi ve bu durumlarda nasıl bir tavır sergileyeceği ortaya çıkar. Tüm Türk dünyasına ait at konulu atasözlerini kıyaslamada da bir kaynak teşkil edebilir. Bu çalışmada Türkmen atasözlerinin diğer Türk halklarının atasözleri ile benzeyen ya da ayrılan yönleriyle mukayesesi yapılmamıştır. Çünkü böyle bir mukayese yazının hacmini genişletecektir. Burada asıl amaçlanan adı geçen Türkmen kaynaklardaki atasözleri metinlerinin derlenip tahlil edilmesidir. Mukayeseli bir çalışma başka bir yazının konusunu teşkil edebilir ve farklı sonuçlar ortaya çıkabilir.